Van ontwapenen naar omarmen
Het geheim van de broederlijke groet
Van ontwapenen naar omarmen
Wanneer twee broeders elkaar vandaag ontmoeten, denken we nauwelijks nog na over de manier waarop we elkaar begroeten. Een hand wordt uitgestoken, soms wordt de arm stevig vastgenomen en wanneer de band hechter is, volgt bijna vanzelf een broederlijke omhelzing. Een hand rust even op de rug, men laat elkaar los en de ontmoeting kan beginnen.
Het is een eenvoudig gebaar.
Maar achter zulke oude gebaren schuilen verhalen.
Verplaats u eens naar de middeleeuwen, naar een wereld waarin men niet even een naam kon opzoeken of een afbeelding kon bekijken om te weten wie er voor u stond. Wie onderweg was, moest kunnen vertrouwen op herkenning, op woorden, symbolen en tekens die slechts door bepaalde mensen werden begrepen.
Wanneer twee broeders elkaar ontmoetten, kon daarom eerst een teken worden gegeven.
Een geheim teken.
Voor iemand die het niet kende, was het waarschijnlijk niet meer dan een onbeduidende beweging. Misschien merkte een buitenstaander het zelfs niet op. Maar voor degene die het teken kende, was de boodschap duidelijk:
Gij zijt één van de onze.
Daarmee was de eerste afstand verdwenen.
Maar de middeleeuwen waren ook een tijd waarin voorzichtigheid geen overbodige luxe was. Een geheim teken kon immers worden gezien. Een woord kon worden afgeluisterd. Wat vandaag geheim was, kon morgen door verraad in verkeerde handen terechtkomen.
Daarom vertelt de overlevering dat de begroeting verder ging dan alleen herkenning.
De broeders namen elkaars arm vast.
Wij zouden daarin vandaag waarschijnlijk alleen een stevige begroeting zien, maar aan dat gebaar wordt ook een veel oudere en praktischere betekenis toegeschreven. Door de arm vast te nemen, kon men voelen of onder de kleding iets verborgen zat.
Een wapen misschien.
Op het eerste gezicht lijkt daar weinig broederlijks aan. Wie iemand controleert op een verborgen wapen, lijkt hem immers niet volledig te vertrouwen.
Maar misschien bekijken we het dan te veel met onze ogen van vandaag.
Want stel u voor dat degene tegenover u werkelijk uw broeder was.
Dan hoefde hij niets te vrezen.
Hij trok zijn arm niet terug. Hij verzette zich niet tegen de aanraking. Integendeel, juist door die arm zonder aarzeling aan te bieden, gaf hij zelf een boodschap.
Voel maar, broeder.
Ik heb niets voor u te verbergen.
Daarin zit een merkwaardig verschil tussen wantrouwen en betrouwbaarheid.
De aanraking diende niet alleen om de ander te controleren. De ander liet zich ook bewust controleren. Voor de oprechte broeder werd het daardoor bijna een verklaring zonder woorden: ik kom tot u zonder verborgen bedoeling, zonder dreiging, zonder iets dat tegen u gericht is.
Maar natuurlijk had datzelfde gebaar ook een andere kant.
Wie het geheime teken had afgekeken, wie zich voordeed als iemand die hij niet was of wie met verkeerde bedoelingen kwam, kon zich met woorden misschien nog redden. Een verborgen wapen was moeilijker te verklaren wanneer een hand het plots onder de kleding voelde.
Zo kon hetzelfde gebaar twee mensen totaal verschillend treffen.
De betrouwbare broeder voelde bevestiging. De onbetrouwbare kon worden ontmaskerd.
Daarna kwamen de broeders nog dichter bij elkaar.
De arm ging rond het lichaam en de begroeting werd een omhelzing. Ook daar vertelt de overlevering eenzelfde verhaal. Wanneer de hand over de rug van de ander ging, kon zij voelen wat onder een mantel aan het oog verborgen bleef.
Misschien een mes. Misschien een dolk.
Misschien niets.
En wanneer er niets was, gebeurde eigenlijk iets heel bijzonders.
Twee mannen die elkaar aanvankelijk met een geheim teken hadden herkend, stonden nu zo dicht bij elkaar dat ieder van hen zich kwetsbaar maakte tegenover de ander.
Voel maar.
Er is niets.
Gij moogt mij vertrouwen.
Misschien is juist dat het mooiste beeld.
Niet twee achterdochtige mannen die elkaar koortsachtig op wapens controleren, maar twee broeders die elkaar toestaan zekerheid te krijgen. Waakzaamheid en vertrouwen hoefden elkaar niet uit te sluiten. Integendeel, misschien kon vertrouwen juist ontstaan doordat men bereid was niets voor elkaar verborgen te houden.
We moeten daarbij wel voorzichtig blijven. Het aantrekkelijke verhaal dat onze handdrukken, onderarmgrepen en omhelzingen rechtstreeks uit zulke middeleeuwse wapencontroles zouden zijn ontstaan, is moeilijk als historisch vaststaand feit te bewijzen. Veel ervan behoort tot overlevering en latere verklaringen van oude gebruiken.
Maar daarom verliest het verhaal zijn betekenis niet.
Want kijk naar wat wij vandaag doen.
Eeuwen zijn voorbijgegaan. De wereld waarin die middeleeuwse broeder leefde, bestaat niet meer. Wij hoeven bij een bijeenkomst niet bang te zijn dat degene die ons tegemoetkomt een dolk onder zijn mantel heeft verborgen.
En toch nemen we nog steeds een arm vast.
Nog steeds komen broeders dichterbij.
Nog steeds volgt soms die omhelzing.
En nog steeds komt die hand op de rug terecht.
Alleen zoekt die hand vandaag geen wapen meer.
Ze geeft steun.
Dat vind ik misschien wel het mooiste aan de hele broederlijke groet.
De hand die volgens de oude overlevering ooit kon voelen of er gevaar verborgen zat, zegt vandaag iets totaal anders. Wanneer ik mijn hand op de rug van een broeder leg, wil ik niet weten wat hij daar verborgen houdt.
Ik sta achter u.
En waar een broeder vroeger als het ware kon zeggen: “Voel maar, ik draag niets tegen u,” zegt dezelfde omhelzing vandaag:
“Voel maar, broeder.
Gij staat niet alleen.”
Wat een merkwaardige reis heeft zo'n eenvoudig gebaar dan afgelegd.
Van waakzaamheid naar verbondenheid.
Van controleren naar ondersteunen.
Van ontwapenen naar omarmen.
En misschien is er, ondanks al die eeuwen, toch minder veranderd dan we denken.
Want uiteindelijk draaide het toen én nu om hetzelfde woord:
VERTROUWEN.
Een ware broeder wordt immers niet broeder omdat hij het geheime teken kent. Niet omdat hij de juiste woorden spreekt, een mantel draagt of een bepaald symbool op zijn borst heeft.
Broederschap wordt zichtbaar wanneer iemand betrouwbaar blijkt te zijn.
Wanneer woorden en daden overeenkomen.
Wanneer men niets achter de rug van zijn broeder doet wat men niet recht voor hem zou durven zeggen.
Misschien krijgt die hand op de rug daardoor vandaag zelfs een diepere betekenis dan vroeger.
Ze zoekt niets meer.
Ze belooft iets.
Ik heb niets tegen u verborgen.
Ik sta naast u.
En wanneer het nodig is, staat mijn hand achter uw rug.
Het geheime teken mag door de eeuwen heen verdwenen of veranderd zijn. De verborgen wapens hoeven we niet meer te zoeken.
Maar de ware betekenis van broederschap is gebleven.
Vertrouwen moet niet alleen uitgesproken worden. Het moet gevoeld kunnen worden.
En zo werd een gebaar dat ooit misschien hielp een verborgen wapen te ontdekken, uiteindelijk een van de warmste gebaren die twee mensen elkaar kunnen geven.
Een broederlijke omhelzing.
Van ontwapenen naar omarmen.
Hoe tijden veranderen.
DISCLAIMER
Dit artikel is gebaseerd op overlevering en symbolische duiding. De beschreven broederlijke groet wordt niet voorgesteld als een historisch bewezen ritueel van de middeleeuwse Tempeliers.
Overlevering is geen historisch bewijs, maar kan wel een mooi verhaal en betekenis dragen.
Speciale dank voor Broeder Claude,voor de geschiedkundige overlevering die deze blog tot stand bracht
Non nobis.
Bon-Pa
Reacties
Een reactie posten