Vergeten sporen in Brabant, Haspengouw, Henegouwen en het land van Luik
✠ DE TEMPELIERS VOORBIJ VLAANDEREN
Vergeten sporen in Brabant, Haspengouw, Henegouwen en het land van Luik
Wie de geschiedenis van de Tempeliers in onze streken onderzoekt, komt gemakkelijk terecht in Vlaanderen. Brugge, Ieper, Gent, Zeeuws-Vlaanderen en verschillende plaatsen in West-Vlaanderen leveren stof genoeg voor verhalen en onderzoek.
Maar de witte mantel reikte verder.
Veel verder.
Ook naar Brabant, de Kempen, Henegouwen, Haspengouw en het uitgestrekte middeleeuwse bisdom Luik liepen de sporen van de Orde van de Tempel.
Sommige zijn duidelijk terug te vinden in oude oorkonden. Andere verdwenen nadat de orde werd opgeheven. En nog andere werden door de eeuwen heen vermengd met de geschiedenis van de Hospitaalridders, de Duitse Orde en plaatselijke overleveringen.
Daarom trekken we in dit verhaal naar het oosten en zuiden.
Niet op zoek naar legendes.
Maar naar de Tempeliers die er werkelijk waren.
Een Tempelier in Oud-Turnhout
Ons verhaal begint in de twaalfde eeuw.
Een edelman, Gerard van Duffel, besloot toe te treden tot de Orde van de Tempel.
Bij zijn intrede droeg hij zijn allodiale bezit over aan de orde. Een oorkonde uit 1187, uitgevaardigd door de bisschop van Kamerijk, bevestigt deze overdracht.
Het ging niet om een klein stuk grond.
Er wordt gesproken over mensen, landerijen en bos.
Waar het volledige domein precies lag, is vandaag moeilijk met zekerheid vast te leggen, maar historisch onderzoek situeert een aanzienlijk deel ervan in Oud-Turnhout en de omgeving van Kinschot en Rode.
Daarmee krijgen we een opmerkelijk vroege en gedocumenteerde aanwezigheid van de Tempeliers in de Kempen.
In 1212 kwam daar nog bezit bij toen de hertog van Brabant een goed dat voordien door Alvericus van Turnhout in leen werd gehouden aan de Tempeliers schonk.
Het waren geen romantische kastelen vol ridders.
Een Tempeliersbezit was in de eerste plaats een economische motor: grond, hoeven, bossen, opbrengsten en mensen die ervoor zorgden dat de orde elders haar opdrachten kon uitvoeren.
Na de opheffing van de Tempelorde verdwenen dergelijke goederen niet zomaar. Veel ervan kwamen uiteindelijk in handen van de Hospitaalridders van Sint-Jan.
Nog in 1373 wordt in het gebied van het huidige Oud-Turnhout een laathof vermeld dat behoorde tot de Hospitaalridders van de commanderij Ter Braecke of Chantraine.
Onder de nieuwe eigenaars bleef zo iets van het oude Tempeliersbezit voortbestaan.
Brabant – meer dan één commanderij
Oud-Turnhout stond niet alleen.
Verspreid over het middeleeuwse Brabant beschikte de Tempelorde over hoeven, gronden, rechten en inkomsten.
Niet iedere Tempeliersbezitting was een indrukwekkende commanderij waar voortdurend ridders rondliepen. Een hoeve, een stuk landbouwgrond, een molenrecht of een jaarlijkse rente kon economisch even belangrijk zijn.
Al die kleinere bezittingen vormden samen een netwerk.
De opbrengsten hielpen de huizen van de orde functioneren en ondersteunden uiteindelijk ook haar activiteiten elders.
Wie alleen naar kastelen en commanderijen zoekt, ziet daarom slechts een deel van het Tempeliersverhaal.
Naar het land tussen Maas en Haspengouw
We trekken verder naar het zuiden en oosten.
Het middeleeuwse bisdom Luik was enorm en omvatte gebieden die vandaag over verschillende Belgische provincies verspreid liggen.
Binnen dit gebied beschikten de Tempeliers over verschillende huizen, hoeven, landerijen, molens, bossen en inkomsten.
In oude documenten verschijnt een georganiseerd Tempeliersbezit in Haspengouw.
Villers-le-Temple.
Villers-le-Temple – een centrum van macht
De naam alleen spreekt al tot de verbeelding. Maar hier hebben we méér dan een naam.
In de dertiende eeuw ontmoeten we broeder Gérard de Villers, een belangrijk man binnen de Tempelorde.
In 1257 wordt hij vermeld als commandeur van de huizen van de Tempel in Brabant en Haspengouw.
Enkele jaren later zien we hem optreden als verantwoordelijke van de Tempeliers in Haspengouw.
In 1260 sloot Gérard een overeenkomst met de abdij van Flône waarbij goederen in Villers en Clémodeau, samen met het patronaatsrecht over de kerk van Sint-Pieter, bij het Tempeliersbezit kwamen.
Villers groeide uit tot een belangrijk bestuurlijk centrum van de orde in Haspengouw.
Gérard stierf op 28 februari 1273.
Zijn grafsteen bleef bewaard. Daarop staat hij afgebeeld als Tempelier, met zijn zwaard en het kruis van de orde op zijn mantel.
Een stenen getuige van een man die meer dan zeven eeuwen geleden werkelijk deel uitmaakte van de Orde van de Tempel.
Geen kasteel uit een legende
Een inventaris uit 1313, kort na de ondergang van de orde, geeft ons een uitzonderlijk kijkje achter de muren.
Villers bezat ongeveer 94 bonniers akkerland, daarnaast onontgonnen gronden en weiden.
Er waren bovendien ongeveer 250 bonniers bos en twee molens.
Plots verandert ons beeld van de Tempelier.
We zien niet alleen de ridder met zwaard en schild.
We zien landbouwgrond.
Graan.
Hooi.
Bossen.
Molens.
Pachten.
Inkomsten.
De commanderijen en huizen in onze streken waren schakels in een veel groter economisch netwerk dat de internationale Tempelorde ondersteunde.
Haneffe – een ander huis van de Tempel
Ten zuiden van het huidige Waremme vinden we Haneffe.
Ook daar verschijnt de orde rechtstreeks in historische documenten.
Reeds in de dertiende eeuw wordt het Tempeliersbezit van Haneffe vermeld. In 1305 verschijnt broeder Gérard als commandeur van het Tempelhuis.
De inventaris van 1313 toont opnieuw dat we met een aanzienlijk landbouwbezit te maken hebben.
Het huis beschikte over ongeveer 90 bonniers akkerland, weiden, kleinere bossen en belangrijke tiendrechten.
Haneffe was misschien minder indrukwekkend dan Villers-le-Temple, maar het maakte deel uit van hetzelfde netwerk.
Bierset, Strée, Warnant…
En Haneffe stond niet alleen.
Bierset, ten westen van Luik, waar Gérard de Villers in 1265 de helft van een banmolen verwierf.
Strée, waar al in 1248 sprake is van een Tempeliershuis en een geschil over gebruiksrechten in een bos.
Warnant, waar de orde bezittingen, leenmannen en een manoir bezat.
Ook Longpré en andere bezittingen verschijnen in de inventaris van 1313.
Samen vormen ze geen verzameling toevallige stippen op een kaart. Ze tonen een georganiseerd economisch landschap.
Naar Henegouwen – Saint-Léger
Maar ook naar het westen en zuiden vinden we gedocumenteerde Tempelierssporen.
Een bijzonder voorbeeld ligt in het huidige Henegouwen.
In Saint-Léger, tegenwoordig deel van Estaimpuis, is de aanwezigheid van de Tempeliers reeds in 1157 gedocumenteerd.
Door schenkingen en verwervingen groeide hun bezit verder aan.
In de dertiende eeuw beschikten de Tempeliers er over landerijen, weiden, inkomsten en andere goederen.
Saint-Léger is daarom bijzonder interessant. Hier hebben we opnieuw niet alleen een plaatselijke legende of een naam die naar de Tempel verwijst, maar historische vermeldingen die de aanwezigheid van de orde ondersteunen.
De huidige grens bestond niet
Wanneer we het Tempeliersnetwerk verder volgen, botsen we al snel op onze moderne landsgrens.
Maar die grens bestond voor de middeleeuwse Tempelier niet zoals wij haar vandaag kennen.
Plaatsen als Caëstre, Douai, Rijsel en Sint-Omaars behoren tegenwoordig tot Frankrijk, maar maakten deel uit van het bredere historische landschap van Vlaanderen, Artesië en de omliggende gebieden waarin de Tempelorde actief was.
Ook daar bevonden zich huizen, goederen en rechten van de orde.
Vooral Douai groeide uit tot een belangrijk Tempelierscentrum, terwijl ook in Caëstre een Tempeliershuis gedocumenteerd is.
De Tempeliersgeschiedenis van de Lage Landen stopt niet aan grenzen die eeuwen later werden getrokken.
En wat met Limburg?
Hier wordt ons onderzoek bijzonder interessant.
Want zodra men naar Limburg kijkt, verschijnen overal verhalen over Tempeliers.
Een oud gebouw.
Een kruis.
Een plaatsnaam met “Tempel”.
Een mysterieuze hoeve.
Maar geschiedenis vraagt voorzichtigheid.
Niet ieder middeleeuws riddergoed was van de Tempeliers.
Juist in deze streek is dat belangrijk, omdat ook andere geestelijke ridderorden er sterk vertegenwoordigd waren.
Vooral de Duitse Orde en de Johannieters of Hospitaalridders van Sint-Jan lieten er duidelijke sporen na.
Borgloon – een belangrijke waarschuwing
Een treffend voorbeeld vinden we in Borgloon.
Omstreeks 1150 waren daar de Johannieters of Hospitaalridders van Sint-Jan aanwezig. Bij de Graethempoort beschikten zij over een kapel en een hospitaal, gesteund door de graven van Loon.
Dat is echte ridderordegeschiedenis.
Maar het is niet automatisch Tempeliersgeschiedenis.
Ook elders in het Loonse landschap vinden we sporen van de Hospitaalridders. Zulke voorbeelden helpen verklaren waarom verhalen over verschillende middeleeuwse ridderorden later gemakkelijk met elkaar vermengd konden raken.
Een spoor van Hospitaalridders is nog geen spoor van Tempeliers.
Borgloon bewijst dus niet dat de Tempeliers er gevestigd waren.
Het toont wél hoe sterk geestelijke ridderorden in deze streek aanwezig konden zijn — en waarom we voor iedere vermeende Tempeliersplaats opnieuw naar documenten van vóór 1312 moeten zoeken.
En Sint-Truiden?
Ook Sint-Truiden en Haspengouw worden geregeld genoemd wanneer over Tempeliers in Limburg wordt gesproken.
Voor Haspengouw als historische regio beschikken we, zoals Villers-le-Temple, Haneffe en andere plaatsen aantonen, over duidelijke Tempelierssporen.
Voor een concrete vestiging of specifieke bezittingen van de Tempeliers in Sint-Truiden zelf wil ik echter voorzichtig blijven.
Zolang daarvoor geen overtuigende middeleeuwse bron of oorkonde is gevonden, hoort Sint-Truiden voor mij thuis bij de sporen die verder onderzocht moeten worden, niet bij de reeds bewezen Tempeliershuizen.
Want juist daar ligt het verschil tussen onderzoek en overlevering.
Het graafschap Loon
Hetzelfde geldt voor het historische graafschap Loon.
De middeleeuwse grenzen van Haspengouw, het bisdom Luik en het graafschap Loon vallen niet samen met onze huidige provinciegrenzen.
Daardoor is het verleidelijk om gedocumenteerde Tempeliersbezittingen in het ruimere Haspengouw rechtstreeks naar het huidige Limburg door te trekken.
Maar dat mogen we niet zonder bewijs doen.
Welke goederen kunnen werkelijk vóór 1312 met de Orde van de Tempel verbonden worden?
Welke oorspronkelijke oorkonden bestaan nog?
En welke plaatsen die later aan Johannieters of de Duitse Orde toebehoorden, waren daarvoor werkelijk Tempeliersbezit?
Daar ligt nog een boeiende zoektocht.
Na vrijdag 13 oktober 1307
Dan verandert alles.
Op bevel van koning Filips IV worden in Frankrijk Tempeliers gearresteerd.
De gebeurtenissen die daarop volgen leiden uiteindelijk tot de officiële opheffing van de orde door paus Clemens V in 1312.
Maar hun landerijen, molens, bossen en hoeven verdwenen natuurlijk niet.
Veel Tempeliersgoederen werden toegewezen aan de Hospitaalridders.
En precies daardoor ontstaat eeuwen later een probleem voor de onderzoeker.
Een gebouw dat in de vijftiende of zestiende eeuw eigendom was van de Hospitaalridders, was daarom niet automatisch voordien van de Tempeliers.
Sommige goederen waren dat inderdaad. Andere niet.
Wie de Tempeliers wil terugvinden, moet dus verder teruggaan.
Voorbij Malta.
Voorbij de Hospitaalridders.
Terug naar de documenten van vóór 1312.
De witte mantel liet meer sporen na dan we denken
Onze zoektocht begon in Oud-Turnhout.
We volgden Gerard van Duffel naar 1187.
We trokken door Brabant naar Haspengouw en vonden Villers-le-Temple, Haneffe, Bierset, Strée en Warnant.
We gingen verder naar Saint-Léger in Henegouwen en keken over de huidige landsgrens naar Caëstre, Douai, Rijsel en Sint-Omaars.
Daarna bereikten we Limburg en het oude graafschap Loon.
Daar werd de zoektocht moeilijker.
Maar misschien ook interessanter.
Want daar leren de Hospitaalridders van Borgloon ons een belangrijke les:
Niet iedere ridder was een Tempelier.
Niet ieder kruis was een Tempelierskruis.
En niet ieder oud riddergoed behoorde aan de Orde van de Tempel.
Geen verborgen schatten.
Geen geheime tunnels nodig.
Geen verzonnen kastelen.
Wat overblijft is voor mij minstens even fascinerend:
echte mensen op echte plaatsen,
genoemd in echte documenten.
En ergens tussen Brabant, Henegouwen, Haspengouw, Luik en het oude graafschap Loon wachten ongetwijfeld nog documenten die opnieuw bekeken moeten worden.
De zoektocht is daarom niet afgelopen.
Ze begint eigenlijk pas.
Wie oude documenten, plaatselijke archiefbronnen of historisch onderbouwde aanwijzingen kent over Tempeliersbezit in deze gebieden, mag die altijd doorgeven.
Want geschiedenis behoort ons allen toe.
Maar geschiedenis verdient ook dat we het verschil blijven bewaken tussen wat verteld wordt…
en wat werkelijk aangetoond kan worden.
✠ Non nobis, Domine, non nobis.
Geraadpleegde bronnen
Onroerend Erfgoed – BAAC Vlaanderen
Archeologisch onderzoek en historische gegevens over Oud-Turnhout, Gerard van Duffel en de vroege bezittingen van de Tempeliers.
Inventaris Onroerend Erfgoed
Historische gegevens over Turnhout en de overdracht van het allodium van Gerard van Duffel aan de Tempeliers in 1187.
J. de Chestret de Haneffe – Commission royale d'Histoire
L'ordre du Temple dans l'ancien diocèse de Liège ou la Belgique orientale (1901). Historische studie met gegevens uit oorkonden en inventarissen over Villers-le-Temple, Haneffe en andere Tempeliersbezittingen in het voormalige bisdom Luik.
Projet Beaucéant
Historische gegevens over Villers-le-Temple, Saint-Léger en verschillende Tempeliershuizen in de Lage Landen en aangrenzende gebieden.
De Franse Nederlanden / DBNL
Historische publicaties over Tempeliersvestigingen en bezittingen in Vlaanderen en de huidige Franse Nederlanden.
Gemeente Caëstre
Lokale historische informatie over de middeleeuwse Tempelierscommanderij van Caëstre.
Historische verantwoording
Bij het samenstellen van dit artikel is bewust onderscheid gemaakt tussen gedocumenteerde Tempeliersaanwezigheid, latere bezittingen van de Hospitaalridders of Johannieters, bezittingen van de Duitse Orde en plaatselijke overleveringen.
Een naam als “Tempel”, een kruis op een gebouw of een latere band met een ridderorde vormt op zichzelf geen bewijs dat een plaats vóór 1312 werkelijk aan de Orde van de Tempel toebehoorde.
Waar de historische bronnen geen zekerheid bieden, wordt daarom geen zekerheid voorgewend.
Auteursnota
Dit artikel is het resultaat van eigen opzoekwerk en het samenbrengen en vergelijken van historische bronnen.
Geschiedenis behoort iedereen toe, maar onderzoek vraagt tijd en inzet. Veel artikels van Templars Journal worden gebruikt als inspiratie of verder gedeeld. Dat is mooi, zolang ook het werk achter het onderzoek wordt gerespecteerd.
Bij overname, bewerking of gebruik van informatie uit dit artikel wordt daarom bronvermelding gewaardeerd:
Bonboire Pascal – Templars Journal
Bronvermelding is geen toe-eigening van de geschiedenis. Het is een vorm van respect voor degene die bronnen heeft gezocht, vergeleken en samengebracht om een vergeten stukje geschiedenis opnieuw onder de aandacht te brengen.
Disclaimer – historische zorgvuldigheid
Dit artikel is samengesteld op basis van geraadpleegde historische publicaties, erfgoedbronnen, archeologische gegevens, oude documenten en beschikbare lokale geschiedschrijving. Er is naar gestreefd de informatie zo zorgvuldig en historisch correct mogelijk weer te geven.
De geschiedenis van de Tempeliers in de Lage Landen is echter fragmentarisch. Middeleeuwse plaatsnamen, grenzen en eigendommen veranderden doorheen de eeuwen, terwijl bezittingen na de opheffing van de Orde van de Tempel in 1312 geheel of gedeeltelijk bij andere instellingen en ridderorden terechtkwamen.
Daarom wordt in dit artikel bewust onderscheid gemaakt tussen historisch gedocumenteerde Tempeliersaanwezigheid, waarschijnlijke of nog te onderzoeken verbanden en latere plaatselijke overleveringen. Bezit van de Johannieters, Hospitaalridders of Duitse Orde wordt niet zonder historische bron als voormalig Tempeliersbezit beschouwd.
Waar geen sluitende primaire bron beschikbaar is, wordt geen absolute historische zekerheid geclaimd. Nieuwe archiefvondsten, archeologisch onderzoek of wetenschappelijke publicaties kunnen bestaande inzichten aanvullen, nuanceren of corrigeren.
De gebruikte afbeeldingen bij dit artikel zijn illustratief. Historische reconstructies geven een mogelijke voorstelling van personen, gebouwen en landschappen en mogen niet worden beschouwd als exacte afbeeldingen van de middeleeuwse werkelijkheid.
Aanvullingen en correcties die ondersteund worden door controleerbare historische bronnen zijn welkom. Het doel van dit artikel is niet legendes als feiten voor te stellen, maar verder onderzoek naar de werkelijke geschiedenis van de Orde van de Tempel aan te moedigen.
© Bonboire Pascal – Templars Journal
Historisch onderzoek, samenstelling en tekst
Reacties
Een reactie posten